< Terug naar overzicht

Dossier Stress & Burn-out. Filosoof Pascal Chabot fileert het fenomeen burn-out. De moeilijke ‘humane beroepen’ in een fundamenteel technische wereld HR Square 180

Filosoof Pascal Chabot onderzoekt onder meer hoe de enorme groei van technologie de mensen en hun onderlinge relaties beïnvloedt. Zo keek hij ook naar het relatief recente fenomeen burn-out en wat aan de basis daarvan zou kunnen liggen. Zijn analyse was de basis voor een documentaire die heel concreet laat zien wat dat in de praktijk betekent. Timothy Vermeir

De documentaire ‘Burning Out – Dans le ventre de l’hôpital’ geeft een unieke inkijk in wat een steeds hogere druk doet met een organisatie. De organisatie in kwestie is het operatiekwartier van het Parijse Hôpital Saint-Louis in het centrum van de Franse hoofdstad. De 14 operatiezalen worden zo optimaal mogelijk benut, met elke dag opnieuw 60 tot 80 patiënten die er geopereerd worden. Van de coördinatoren die de planning beheren tot de artsen die als chirurg of anesthesist betrokken zijn en de hulpverpleegkundigen die na elke operatie de zaal zo snel mogelijk opnieuw moeten klaarzetten voor de volgende operatie: de druk op álle personeelsleden is enorm – gigantisch zelfs. De Belgische regisseur Jérome Le Maire kon er twee jaar lang rondlopen en registreren wat die druk deed met de mensen die er werkten, hoe hun onderlinge relaties veranderden. De documentaire toont woede en verdriet, frustratie en machteloosheid, maar ook een straaltje hoop...
‘Burning Out’ is er gekomen nadat Marie-Christine Becq, anesthesiste in het Hôpital Saint-Louis, het boek ‘Global Burn-Out’ van de Belgische filosoof Pascal Chabot had gelezen en hem contacteerde om een lezing te geven in het ziekenhuis. “Ik heb verschillende boeken geschreven over hoe technologische vooruitgang impact heeft op de menselijke relaties, onder andere dat boek over burn-out in 2013”, zegt Pascal Chabot tijdens het HR-Square seminarie ‘Stress & Burn-out’ in Kinepolis Brussel. Samen met vriend en regisseur Le Maire zocht hij een locatie waar ze een documentaire konden maken over hetzelfde onderwerp. Toen de vraag kwam om in het Parijse ziekenhuis te gaan spreken, ging de bal stilletjes aan het rollen. Le Maire leerde de mensen op de werkvloer kennen, won hun vertrouwen en kon uiteindelijk ook de ziekenhuisdirectie overtuigen om er maanden aan een stuk te filmen.

‘Humane beroepen’

De term ‘burn-out’ komt voor het eerst voor bij de Britse auteur Graham Greene, vertelt Pascal Chabot. Toen de schrijver in Congo was en er de rivier had gevolgd om Belgische missionarissen te ontmoeten, hoorde hij daar vertellen over leprapatiënten die ‘burnt out’ waren door hun ziekte, ze waren ‘opgevreten’, ‘geconsumeerd’ door hun ziekte. Uit die idee kwam de roman ‘A Burnt-Out Case’ over een architect. We schrijven 1960, het jaar dat de notie van burn-out voor het eerst in het publieke domein kwam.
De eerste die grondig heeft nagedacht over burn-out en wat dat precies is, is Herbert Freudenberger, doceert Chabot. “Dat is een Oostenrijkse dokter die in de VS heeft gestudeerd en in 1970, bovenop zijn normale consultaties, een open clinic oprichtte voor drugsverslaafden. Hij heeft, een beetje zoals Marie-Christine uit de documentaire, alles gegeven, hij bleef maar doorgaan. Op een dag was hij niet langer in staat om verder te gaan. Wat het verhaal interessant maakt, is dat Freudenberger de woorden niet had om aan te duiden wat er met hem gebeurde. Het enige woord dat hij kende, uit de psychiatrie, was ‘depressie’, al wist hij als professional dat die term niet paste bij wat hij zelf meemaakte. Hij had immers geen last van de immense, metafysische tristesse die met depressie gepaard gaat. En dus nam hij het woord over dat hij van de verslaafden die hij behandelde, had geleerd: het waren zij die spraken over het gevoel ‘burnt out’ te zijn.”
De vraag die Freudenberger zich stelde was of ‘humane jobs’ – dokters, sociaal-assistenten, en waarom niet: HR-verantwoordelijken – eerder worden getroffen door burn-out dan anderen. Pascal Chabot: “We zien vandaag ook in andere jobs burn-outs, uiteraard, maar het is wel een interessante filosofische hypothese die teruggaat op Sigmund Freud die in de jaren 1936-1937 schreef dat met de moderniteit er drie jobs onmogelijk geworden zijn: zorgen, opleiden en regeren. Dat zijn de ‘humane beroepen’ die ‘onmogelijk’ zijn. Waarom? Omdat we in een maatschappij leven die fundamenteel wetenschappelijk, technisch en economisch is. In die wereld wil perfectie iets zeggen, is de perfectie bereikbaar. Maar in de ‘humane beroepen’ bestaat die perfectie niet. Er komt dus een soort ongeduld ten aanzien van die ‘menselijke beroepen’, net omdat ze de perfectie niet kunnen behalen zoals wetenschap, techniek en economie. Het menselijke is bijzonder complex.”
De oplossing bestaat erin om de mens opnieuw centraal te zetten, geeft Chabot aan. “De techniek is gemaakt door de mens, voor de mens, met de mens. We moeten de menselijke factor centraal zetten, want het is geen resource zoals de andere, maar dé resource der resources. Er is niet één vooruitgang – dat is: de technische, nuttige vooruitgang – maar ook een tweede, menselijke vooruitgang”, klinkt het. “Er zijn twee vormen van vooruitgang waarbij we op zoek moeten naar een evenwicht tussen de twee.”

Het systeem, de ultrakracht en het persoonlijke

“De directie van het Saint-Louis-ziekenhuis vertelde ons geregeld dat ze zich bewust was van de problemen, dat ze die problemen ook kende, dat ze die wilde oplossen. Maar tegelijk wees dezelfde directie er ook op dat die problemen te maken hebben met ‘het systeem’, dat het systematische problemen zijn. En zodra men een probleem als ‘systematisch’ aanwijst, duidt dat erop dat het probleem ons te boven gaan. Er is een zekere onmacht, zo zie je in de film. De film gaat ook over het systeem, een systeem dat niet alleen in ziekenhuizen heerst, maar ook in heel andere contexten.”
Naast het systeem – Pascal Chabot waarschuwt overigens voor al te eenvoudig ‘system bashing’, want dat is wat ons Trump en de Brexit heeft gegeven – zijn er ook een aantal ‘ultrakrachten’ gaande. De filosoof noemt digitalisering, financiëlisering, robotisering, mondialisering,... die stressoren zijn voor het systeem. “Het is geen stress die gelinkt is aan het systeem zelf, maar die gelinkt is aan maatschappelijke krachten die nieuw zijn. We weten nog niet hoe we ermee moeten omgaan. Voordien werden we geconfronteerd met krachten die technisch waren, die uitgingen van reglementering, die fysieke krachten waren, maar vandaag is er Google, die politiek, sociaal, technisch, psychologisch,... is. Dat zijn de ‘ultrakrachten’, dat zijn de krachten waarmee we maar moeilijk kunnen omgaan.”
Als derde dimensie – na het systeem en de ultrakrachten – zet Pascal Chabot wat hij in het Frans ‘le soi’ noemt: zichzelf, het persoonlijke. Het gaat over dat wat mij ‘mij’ maakt, en jou ‘jou’ maakt: persoonlijke relaties, het evenwicht,... “Alle mensen zijn veelvouden”, meent Chabot. “We zijn tegelijk onderdeel van het systeem, tegelijk gedestabiliseerd door de ultrakrachten, en tegelijk zit er in ons dat persoonlijke, dat meteen weet wat hij wil, wat hem aanbelangt. Maar het persoonlijke is het belangrijkste, het is wat ons energie geeft.”

Een probleem hebben, een probleem zijn

Of de filosoof op basis van zijn analyse ook concrete tips heeft voor de HR-managers? “Ondernemingen hebben op tien jaar tijd grote stappen vooruitgezet”, geeft Pascal Chabot aan. “Tien jaar geleden was het thema burn-out onbespreekbaar. Het was een enorm competitief nadeel om het over burn-out te hebben. Er is al over gepraat ondertussen, er is al informatie gekomen, er is erkenning voor het probleem. Daarbovenop, wat me opvalt, is dat de mensen niet alleen meer zijn. Iemand met een probleem wordt niet meer als een probleem gezien. Een probleem hebben, is niet hetzelfde als een probleem zijn. Dat is een mentaliteit die gecultiveerd moet worden. Dat is ook wat het verschil maakt tussen een mens en een machine: een machine die een probleem heeft, is een probleem. Een mens met een probleem, is geen probleem. Dat is wat we respect noemen, menselijkheid ook, empathie.”

■ ‘Filosofie van de burn-out’, de Nederlandse vertaling van het boek van Pascal Chabot, verschijnt op 3 september 2018 bij Amsterdam University Press. Meer informatie over de documentaire ‘Burning Out – Dans le ventre de l’hôpital’ vindt u op http://www.burning-out-film.com/



< Terug naar overzicht