< Terug naar overzicht

Duurzame loopbanen: individuele verantwoordelijkheid, maar wel binnen context

Nu we allemaal langer moeten werken, is het belangrijk dat loopbanen duurzaam zijn. Maar wat houdt dat precies in? Wat maakt dat een loopbaan duurzaam is of niet? Wat is de rol van organisaties en HR? Professor Jos Akkermans deelt waardevolle inzichten.

Duurzaamheid is een thema dat in heel diverse domeinen aan bod komt. We hebben het over duurzame mobiliteit, duurzame omgeving, duurzame maatschappij, duurzame organisaties. Duurzame inzetbaarheid is een onderwerp waar we ook in HR Square al uitgebreid aandacht aan besteed hebben. Op Employability21, de internationale conferentie georganiseerd door Securex, presenteerde professor Jos Akkermans (Vrije Universiteit Amsterdam) het concept van duurzame loopbanen op basis van het onderzoek dat hij naar dit thema doet samen met Ans de Vos (Antwerp Management School) en Beatrice van der Heijden (Radboud Universiteit).
Intuïtief kunnen we ons daar wel wat bij voorstellen: wanneer professor Akkermans de deelnemers aan de conferentie vraagt waaraan het begrip ‘duurzame loopbanen’ hen doet denken, linken ze het aan langer kunnen en willen werken, aan tevredenheid, aan omgaan met verandering van de jobinhoud, aan een goede balans tussen werk en privé, aan engagement gedurende de loopbaan, aan gezondheid...

Lineair noch voorspelbaar

Jos Akkermans schetst eerst de context: “Vroeger keken we naar een loopbaan als iets dat lineair is, vrij voorspelbaar ook. Als je aan mensen zou vragen om een tekening te maken van een loopbaan, dan zouden ze vaak een ladder tekenen. Waarom? Die is erg lineair en gaat alleen maar omhoog. Een ladder is ook voorspelbaar met vaste stappen die je moet nemen met een duidelijk doel. Ondertussen is ons denken over loopbanen geëvolueerd. Loopbanen zijn hoegenaamd niet lineair, hoegenaamd niet voorspelbaar. Ze zijn complexer en dynamischer geworden als gevolg van evoluties in de maatschappij en op de arbeidsmarkt.”
Ook het onderzoek naar loopbanen evolueerde: terwijl het voordien vooral een onderwerp was voor sociologen, kijken academici sinds de jaren 1990 veeleer vanuit een ‘microperspectief’ naar loopbanen. De rol van het individu krijgt een belangrijkere plaats en concepten als de ‘protean career’ (een loopbaan die gedreven wordt door het individu, veeleer dan door de organisatie) en de ‘boundaryless career’ (de ‘grenzeloze’ loopbaan over verschillende organisaties heen) werden gemeengoed.
In elk van die theorieën, benadrukt Jos Akkermans, heeft het individu een centrale rol. “Het gaat om ‘individual agency’: alles verandert en de werknemer zélf moet zijn loopbaan beheren, omdat niemand anders het in zijn plaats zal doen. Dat is een fundamentele verandering tegenover de situatie waarbij de onderneming zorg draagt voor haar medewerkers. En ook de wetenschappelijke literatuur over loopbanen wordt bijna volledig gedomineerd door ‘individual agency’, door individueel eigenaarschap van de loopbaan”, vertelt hij. “De vraag die we ons moeten stellen, is hoe die focus op individuele verantwoordelijkheid past met de vaststelling dat loopbanen complexer en dynamischer worden. Als die loopbanen veranderen, dan wil dat zeggen dat er externe invloeden zijn op loopbanen. Waarom gaat het nauwelijks daarover in wetenschappelijk onderzoek?”

Gelukkig, gezond en productief

De individuele verantwoordelijkheid brengt professor Akkermans bij de duurzame loopbanen. Immers, dat mensen niet langer achterover kunnen leunen om een loopbaan uit te bouwen, met om de zoveel jaar een voorspelbare volgende stap, is helemaal correct. Maar is de keerzijde dan dat als iemand geen succesvolle carrière heeft, dat helemaal aan zichzelf te wijten is?
Jos Akkermans verwijst naar het ‘Handbook of Research on Sustainable Careers’ van Ans De Vos en Beatrice Van der Heijden, waarin duurzame loopbanen omschreven worden als een opeenvolging van loopbaanervaringen – jobs, maar ook andere relevante ervaringen – over een bepaalde periode, waarbij verschillende sociale ruimtes worden doorkruist. Die opeenvolging wordt gekenmerkt door individueel eigenaarschap, waardoor de loopbaan betekenis heeft voor het individu. “Het gaat over handelingen van individuen, maar wel in een context”, vat Jos Akkermans samen.
“Met die definitie als uitgangspunt, hebben we een model ontwikkeld dat beter inzicht moet bieden in de duurzaamheid van loopbanen”, vervolgt hij, verwijzend naar onder meer het artikel ‘Sustainable careers: Towards a conceptual model’, dat hij in 2018 samen met De Vos en Van der Heijden publiceerde. In dat model gaat het enerzijds over duurzaamheid op het niveau van het individu, met drie centrale elementen: geluk, gezondheid en productiviteit. “Elk van de drie apart”, zegt Akkermans, “is onvoldoende. Zo moet je productief zijn om je job te kunnen behouden, moet je gezond zijn om het werk te kunnen blijven doen, moet je gelukkig zijn om het te willen blijven doen.”
Het gaat daarbij volgens Akkermans vooral om de interactie tussen die drie elementen. Ze hoeven niet altijd alle drie maximaal te zijn, maar zijn in samenhang met elkaar cruciale indicatoren van duurzaamheid. Stel dat iemand bijvoorbeeld enorm gelukkig en gezond is, maar niet voldoet aan prestatienormen, dan is dat niet op lange termijn houdbaar. Of iemand die juist heel productief is, maar niet erg gezond en gelukkig: dat is een recept voor een burn-out, niet voor duurzaamheid. Anderzijds gaat het om een dynamisch proces, over een continue balans van de drie elementen. Kleine gebeurtenissen – de trein naar het werk heeft een uur vertraging – maar ook grotere evoluties – robotisering – hebben impact op korte of lange termijn op de duurzaamheid van een loopbaan. Uiteindelijk gaat het steeds over het zoeken van een ‘person-career fit’: mensen trachten over tijd een omgeving te creëren die hen past, en passen zich aan aan de veranderingen die plaatsvinden.

Individu, gebeurtenissen en context

‘Happy, healthy, productive’: dat zijn de drie indicatoren die een beeld geven van de duurzaamheid van een loopbaan. Maar wat heeft er impact op? Wat bepaalt in welke mate een loopbaan duurzaam is? Jos Akkermans noemt het individu, gebeurtenissen over de tijd en de context.
Ook al heeft hij kritiek op de exclusieve focus op ‘personal agency’ in onderzoek, toch blijft Akkermans erbij dat ‘agency’ erg belangrijk is. Je bent immers wel degelijk verantwoordelijk voor je eigen loopbaan en kan niet tegen iemand anders zeggen dat ze je loopbaan moeten vormgeven. Hij benadrukt het belang van loopbaancompetenties, een soort metacompetenties die niet gaan over goed zijn in je werk, maar te maken hebben met reflectie over jezelf, je passies en talenten, met goed kunnen communiceren, en tot slot om loopbaandoelstellingen vast te leggen en opportuniteiten te zien. “Heel wat onderzoeken tonen aan dat die loopbaancompetenties echt wel een verschil maken en bijdragen aan loopbaansucces, engagement, jobtevredenheid... Wie investeert in die competenties, zal in de regel meer succesvol en gelukkig zijn, zal na een ontslag sneller opnieuw aan het werk geraken, zal na het afstuderen sneller werk hebben en dergelijke meer.”
Naast het individu, heeft ook tijd – het dynamisch perspectief – impact op de duurzaamheid van de loopbaan. Hoe geëngageerd iemand is op een bepaald moment, zegt uiteindelijk niet zo veel, en geen enkele loopbaan is volledig gepland, maar komt mee tot stand door onverwachte gebeurtenissen waarop individuen geen controle hebben. “Verschillende onderzoeken hebben ondertussen aangetoond dat ‘loopbaanschokken’ – vaak onverwachte gebeurtenissen met een grote impact op een loopbaan – mensen naar een nieuwe opleiding kunnen sturen, van job laten veranderen. Die schokken zijn fundamenteel belangrijk: mensen met dezelfde ‘personal agency’, met dezelfde inzet, kunnen volledig andere loopbanen hebben door externe schokken.”
De derde factor die duurzaamheid van loopbanen bepaalt, is de context. Die doet er wel degelijk toe, klinkt het klaar en duidelijk. “Er zijn heel wat contextuele factoren die een impact kunnen hebben op de duurzaamheid van iemands loopbaan. Andermaal: het gaat niet over een momentopname, maar over factoren die bij verloop van tijd impact blijven hebben en een rol blijven spelen. Neem nu de jobcontext: de job die je hebt, de mate waarin je vaardigheden benut, kan bijleren, autonoom kan handelen, heeft een impact op de duurzaamheid van je loopbaan. Maar net zo goed heeft de privécontext een enorme invloed, met work-life conflict of work-life enrichment.”

Het academisch onderzoek over duurzame loopbanen houdt een aantal consequenties in voor het beleid op het niveau van de organisatie en HR. Jos Akkermans heeft het over een aantal balansen die organisaties moeten trachten te vinden. Meer daarover leest u in HR Square.

Als lid van HR Square ontvangt u niet alleen het tijdschrift, maar hebt u ook toegang tot de website met het gehele archief en geniet u van stevige prijsreducties op tal van hoogst interessante evenementen, ook op de HR Square Seminaries, HR Square Masterclass en HR Square Conference. Hoe wordt u lid? Ga naar www.hrsquare.be of contacteer Stephanie Beernaert, stephanie.beernaert@hrsquare.be, 0471 69 15 90.

Geef als eerste een reactie

Om reacties te kunnen geven moet u inloggen
< Terug naar overzicht

U zoekt, u vindt !

HR Square | Magazine, E-zine, Netwerk, Website, Seminaries, ...

Word nu lid !
Geniet van de voordelen